Autoklaw to urządzenie do sterylizacji parowej: szczelna komora, w której narzędzia sterylizuje nasycona para wodna pod ciśnieniem, zwykle w temperaturze 121 lub 134°C. Klasy B, S i N z normy PN-EN 13060 określają, jakie wsady dany cykl potrafi wysterylizować. Klasa B obejmuje wszystkie rodzaje narzędzi, także opakowane i z kanałami, klasa N tylko lite narzędzia bez opakowania, a klasa S te, które wskaże producent.
Autoklaw - co to jest i jak działa
Autoklaw niszczy drobnoustroje wilgotnym ciepłem. Nasycona para wodna pod ciśnieniem oddaje ciepło powierzchni narzędzia dużo skuteczniej niż suche gorące powietrze, dlatego w kilka minut zabija bakterie, wirusy, grzyby i formy przetrwalnikowe. Para musi jednak dotrzeć do każdej powierzchni, więc urządzenie najpierw usuwa powietrze z komory i z wnętrza pakietów. Od tego, jak to robi, zależy klasa cyklu.
Proces sterylizacji w autoklawie ma cztery fazy:
- Usuwanie powietrza. W cyklach klasy B pompa próżniowa kilka razy na zmianę odsysa powietrze i wpuszcza parę (próżnia frakcjonowana). W cyklach klasy N para wypiera powietrze sama.
- Nagrzewanie komory do temperatury sterylizacji.
- Ekspozycja, czyli właściwa sterylizacja: zwykle 3-5 minut w 134°C przy nadciśnieniu ok. 210 kPa (2,1 bara) albo 15-20 minut w 121°C przy ok. 110 kPa (1,1 bara).
- Suszenie, w cyklach klasy B próżniowe, i wyrównanie ciśnienia.
Parametry cyklu, czyli temperaturę, ciśnienie i czas, mierzą czujniki, a sterownik przerywa program, gdy wyjdą poza zakres. Jednostki ciśnienia objaśniamy w haśle podciśnienie (kPa). Autoklaw pracuje na wodzie destylowanej lub demineralizowanej, bo woda z kranu zostawia kamień w wytwornicy pary i na narzędziach. Gabinety, które sterylizują codziennie, często robią ją same w destylarce.
Do czego służy autoklaw w gabinecie
W autoklawie sterylizuje się narzędzia wielokrotnego użytku, które naruszają ciągłość skóry albo mogą mieć kontakt z krwią: cążki, nożyczki do skórek, frezy, kopytka, pęsety, a w gabinetach medycznych instrumenty chirurgiczne. Sterylność narzędzi oznacza, że nie ma na nich żywych mikroorganizmów. Autoklawy pracują w gabinetach kosmetycznych, podologicznych i stomatologicznych, studiach tatuażu, placówkach medycznych i laboratoriach. Duże autoklawy szpitalne i laboratoryjne to osobna grupa. W gabinecie używa się małych sterylizatorów parowych z komorą do 60 litrów i to ich dotyczy norma PN-EN 13060.
Sama sterylizacja nie wystarczy, jeśli narzędzie jest brudne. Wcześniej trzeba je zdezynfekować, umyć, wysuszyć i opakować. Kolejność etapów opisujemy w haśle sterylizacja a dezynfekcja.
Klasy autoklawów B, S i N: czym się różnią
Norma dzieli cykle sterylizacji na trzy typy. Litera opisuje cykl, a potocznie także urządzenie, które go wykonuje. N pochodzi od angielskiego naked (wsad nieopakowany), a S od specified (wsad określony przez producenta).
| Klasa | Usuwanie powietrza | Co można sterylizować | Opakowania |
|---|---|---|---|
| B | próżnia frakcjonowana, pompa próżniowa | wsad lity, porowaty i wgłębiony (narzędzia z kanałami i zagłębieniami) | bez opakowania, w pojedynczym i wielowarstwowym opakowaniu |
| S | zależnie od konstrukcji, np. jednokrotna próżnia wstępna | wsad lity bez opakowania i co najmniej jeden inny rodzaj wsadu wskazany przez producenta | tylko wymienione w instrukcji |
| N | para wypiera powietrze, zwykle bez pompy próżniowej | wyłącznie wsad lity | bez opakowania |
Autoklawy klasy N nadają się do narzędzi, których użyjesz zaraz po cyklu, bo bez opakowania nie da się ich przechować jako sterylnych. Autoklawy klasy S wymagają czytania instrukcji: jeden model poradzi sobie z narzędziami w pojedynczej torebce, inny nie. Autoklaw klasy B sterylizuje narzędzia w torebkach i rękawach papierowo-foliowych, także te z kanałami, a pakiety można przechowywać.
Jedno urządzenie może mieć programy różnych klas. W karcie modelu Fomos Foster 12 L z naszego sklepu program 134°C uniwersalny to cykl klasy B: trzykrotna próżnia wstępna, 4 minuty sterylizacji przy 210 kPa i 10 minut suszenia. Program 134°C szybki w tym samym autoklawie to cykl klasy S z jednokrotną próżnią, przeznaczony do narzędzi bez opakowania.
Autoklaw a sterylizator
Autoklaw jest sterylizatorem, ale nie każde urządzenie sprzedawane jako sterylizator jest autoklawem. W branży beauty tą nazwą określa się też urządzenia kulkowe i szafki z lampą UV-C. Urządzenie kulkowe nagrzewa tylko zanurzoną część narzędzia, a promieniowanie UV-C działa na odsłonięte powierzchnie. Żadne z nich nie sterylizuje narzędzi w opakowaniu i nie rejestruje parametrów, dlatego nie zastępują autoklawu przy narzędziach naruszających ciągłość skóry.
Którą klasę wybrać? Przepisy sanitarne mówią ogólnie o skutecznej sterylizacji narzędzi wielorazowych, a szczegółowe wymagania ustala właściwa stacja sanitarno-epidemiologiczna. Gabinety kosmetyczne, podologiczne i studia tatuażu wybierają zwykle urządzenie klasy B, często opisywane jako autoklaw medyczny klasy B, bo narzędzia sterylizuje się w pakietach, a część z nich ma zagłębienia i kanały.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze autoklawu
- Klasa cykli: sprawdź w instrukcji, które programy są klasy B, a które S.
- Pojemność komory: w naszej ofercie od 3 do 23 litrów. Komora 8 l mieści według karty produktu koszyk z trzema tacami.
- Łączny czas cyklu, a nie sam czas sterylizacji. W 8-litrowym autoklawie Lafomed Standard Line program 134°C uniwersalny trwa według karty 19 minut, a 121°C uniwersalny 35 minut.
- Programy testowe: test próżni, Bowie-Dick, Helix.
- Rejestracja cykli: drukarka lub zapis na USB, bo wydruk trafia do dokumentacji sterylizacji.
- Zbiorniki na wodę czystą i zużytą oraz serwis: przeglądy okresowe i dostęp do autoryzowanego punktu.
Modele do gabinetu znajdziesz w kategorii autoklawy kosmetyczne i medyczne. Przykładowo autoklaw medyczny klasy B SUN12-II o pojemności 12 l kosztuje 4 284 zł brutto, a 8-litrowy Lafomed Standard Line z drukarką 5 399,98 zł (stan na listopad 2026). Do kompletu potrzebujesz opakowań, czyli torebek lub rękawów do sterylizacji i zgrzewarki.
Testy i kontrola sterylizacji
Wydruk z temperaturą i ciśnieniem to za mało, żeby uznać wsad za sterylny. Proces kontroluje się na trzy sposoby:
- testy urządzenia: test szczelności (próżni) sprawdza, czy komora nie zasysa powietrza, test Bowie-Dick ocenia usuwanie powietrza i przenikanie pary do wsadu porowatego, a test Helix przenikanie pary do długiego, wąskiego kanału,
- wskaźniki chemiczne: pasek lub nadruk, który zmienia barwę po osiągnięciu zadanych warunków, wkładany do każdego pakietu,
- wskaźniki biologiczne: nośnik z przetrwalnikami bakterii, po cyklu oceniany w laboratorium.
Jak często wykonywać poszczególne testy, określa instrukcja producenta i procedura gabinetu uzgodniona z wymaganiami stacji sanitarnej.
Najczęstsze pytania
Co oznacza klasa B autoklawu i kiedy jest wymagana w gabinecie?
Klasa B oznacza cykl z próżnią frakcjonowaną, który według normy PN-EN 13060 sterylizuje każdy rodzaj wsadu: lity, porowaty i wgłębiony, z opakowaniem i bez. Jest potrzebna tam, gdzie narzędzia sterylizuje się w pakietach albo mają one kanały. Wymagania wobec konkretnego gabinetu potwierdza właściwa stacja sanitarna.
Czym różni się autoklaw klasy B od klasy S i N?
Autoklaw klasy N sterylizuje tylko lite narzędzia bez opakowania. Autoklaw klasy S obsługuje wsady wymienione przez producenta w instrukcji. Klasa B radzi sobie ze wszystkimi rodzajami wsadu i opakowań.
Autoklaw czy sterylizator: co wybrać?
Do narzędzi wielorazowych, które naruszają ciągłość skóry albo mogą mieć kontakt z krwią, potrzebny jest autoklaw. Sterylizator kulkowy i szafka UV-C nie sterylizują narzędzi w opakowaniu i nie dokumentują procesu.
Ile trwa cykl w autoklawie?
Sama sterylizacja trwa kilka minut w 134°C albo 15-20 minut w 121°C. Do tego dochodzi usuwanie powietrza, nagrzewanie i suszenie, więc cały program uniwersalny zajmuje zwykle od ok. 20 do kilkudziesięciu minut, zależnie od modelu i wsadu.
Jaka woda do autoklawu?
Destylowana lub demineralizowana, zgodnie z instrukcją urządzenia. Woda wodociągowa zostawia osad w wytwornicy pary i plamy na narzędziach.